1) Giới thiệu tổng quan

Mô tả ngắn gọn: Citrus reticulata (tangerine/mandarin) peel oil là tinh dầu bay hơi thu được chủ yếu bằng ép lạnh (cold-pressed) hoặc chưng cất lôi cuốn hơi nước từ vỏ quả quýt. Dầu có mùi cam quýt ngọt, tươi, giàu d-limonene – một monoterpene thơm đặc trưng.
Nguồn gốc: Tự nhiên, chi Citrus (Rutaceae). Thực hành công nghiệp thường tách từ phụ phẩm chế biến nước ép, giúp tận dụng phế phẩm nông nghiệp.

2) Cấu trúc hóa học & đặc tính sinh học

Thành phần điển hình: d-limonene (≈60–90%), γ-terpinene, β-myrcene, α-pinene, p-cymene… (tỷ lệ phụ thuộc giống/công nghệ/địa lý).
Tính chất nổi bật:

• Kháng khuẩn/kháng nấm nhẹ–trung bình (nhờ monoterpene làm rối loạn màng vi sinh).

• Chống oxy hoá (quét gốc tự do, giảm peroxid hoá lipid in vitro).

• Điều biến viêm (giảm các chất trung gian như TNF-α, IL-6 trong mô hình tiền lâm sàng).

• Ảnh hưởng melanogenesis: một số tinh dầu cam quýt ức chế tyrosinase/melanin trong mô hình tế bào.

• Cảm quang/phản ứng dị ứng tiềm tàng: thấp hơn nhiều so với bergamot/lime, nhưng limonene oxy hoá có thể gây mẫn cảm tiếp xúc ở một tỷ lệ người dùng (đặc biệt khi sản phẩm bảo quản kém/tiếp xúc không khí lâu).

3) Ứng dụng trong y học

• Kháng khuẩn & làm lành vết thương (tiền lâm sàng): tinh dầu vỏ quýt cho thấy hoạt tính kháng khuẩn và thúc đẩy lành thương trên mô hình động vật (dressing chứa EO cải thiện điểm số lành thương và giảm vi khuẩn).

• Ký sinh trùng & vector: tinh dầu vỏ quýt (giống Ponkan) thể hiện hoạt tính kháng Leishmania in vitro và diệt ấu trùng Aedes aegypti, mở tiềm năng dược liệu (chưa phải chỉ định lâm sàng).

• Chống viêm/chống oxy hoá: nhiều nghiên cứu trên dòng tế bào và động vật cho thấy giảm biểu hiện iNOS, TNF-α, IL-6.

Lưu ý: đa phần là tiền lâm sàng; thiếu RCT người về bôi da đơn độc tinh dầu vỏ quýt cho bệnh lý xác định.

4) Ứng dụng trong mỹ phẩm

• Hương liệu/masking: công dụng INCI chính là perfuming/deodorant/masking – tạo mùi cam quýt tươi, che mùi nền.

• Làm sáng/đồng đều sắc tố (tiền lâm sàng): một số tinh dầu Citrus (bao gồm reticulata/giống gần) ức chế tyrosinase, giảm melanin trên tế bào B16; có nghiên cứu trên blossom oil (hoa Citrus reticulata) cho hiệu ứng chống sinh melanin.

• Chống oxy hoá/chống viêm hỗ trợ hàng rào: có thể góp phần giảm stress oxy hoá nền trong công thức; thường dùng ở nồng độ rất thấp để cân bằng lợi ích – nguy cơ kích ứng.

• Tái tạo cảm quan “tươi mát” cho sản phẩm (toner, gel rửa mặt, sữa dưỡng nhẹ).

5) Hiệu quả vượt trội – so sánh

• So với cam ngọt (C. sinensis): hồ sơ mùi ngọt–mềm hơn, nguy cơ quang độc nói chung thấp hơn bergamot/lime; tuy vậy khả năng mẫn cảm do limonene oxy hoá là điểm cần quản lý tương tự các citrus oils khác.

• So với hoạt chất điều trị tăng sắc tố (vitamin C, niacinamide, arbutin): tinh dầu vỏ quýt không là hoạt chất “chủ lực” lâm sàng; ưu thế chủ yếu ở cảm quan và hỗ trợ (fragrance + chống oxy hoá nhẹ).

• Giá trị trong công thức: liều thấp giúp trải nghiệm mùi hương, hỗ trợ antioxidant và có thể đồng vận với hệ làm sáng chủ lực – khi tuân thủ chuẩn IFRA để giảm nguy cơ.

6) Các nghiên cứu lâm sàng & khoa học (tóm tắt chính)

• Thành phần hóa học: nhiều khảo sát peels Citrus (trong đó có C. reticulata) ghi nhận d-limonene chiếm ưu thế (≈76–90%), γ-terpinene, β-myrcene…

• Kháng khuẩn/antioxidant: peel oils thể hiện hoạt tính chống oxy hoá và ức chế một số chủng S. aureus, E. coli, B. subtilis (in vitro).

• Lành vết thương (động vật): bôi tại chỗ EO vỏ quýt cải thiện điểm số lành thương và kháng khuẩn (mô hình thỏ).

• Chống Leishmania/diệt lăng quăng: EO vỏ quýt hoạt tính mạnh với L. amazonensis (IC50 ≈ 8 µg/mL) và tiêu diệt ấu trùng Aedes (LC50 ≈ 58 µg/mL).

• Chống viêm/ức chế melanogenesis: bảng sàng lọc tinh dầu Citrus chỉ ra ức chế NO/cytokine và giảm melanin trên tế bào; một số mẫu reticulata cho tác dụng nổi bật.

• An toàn – mẫn cảm & quang độc: IFRA hướng dẫn giới hạn theo nhóm sản phẩm; SCCS/CIR cảnh báo limonene oxy hoá là dị nguyên phổ biến – cần chống oxy hoá & bảo quản tốt để hạn chế tạo hydroperoxide.

7) Tác dụng phụ & lưu ý sử dụng

Nguy cơ tiềm ẩn:

• Kích ứng/mẫn cảm tiếp xúc do limonene hydroperoxide hình thành khi oxy hoá (mở nắp lâu, bảo quản kém).

• Quang độc: thấp với tangerine so với bergamot/lime, nhưng vẫn cần tuân thủ IFRA và tránh nắng trực tiếp ngay sau khi bôi dạng tinh dầu đậm đặc.
  Hướng dẫn an toàn (trong mỹ phẩm):

• Dùng ở nồng độ rất thấp (thường 0.01–0.3% ở leave-on làm hương), ổn định hoá bằng chất chống oxy hoá (vitamin E/BHT) và bao bì chống ánh sáng/khí.

• Tuân thủ IFRA 51 theo từng Category (đặc biệt sản phẩm leave-on trên môi/diện rộng có giới hạn).

• Người có cơ địa viêm da tiếp xúc mùi hương nên patch test trước; ngừng dùng nếu đỏ/rám nắng bất thường.

8) Thương hiệu & sản phẩm tiêu biểu (ví dụ)

• Aesop – Mandarin Facial Hydrating Cream: có Citrus Tangerina (Tangerine) Peel Oil/Citrus Reticulata Peel Oil trong thành phần.

• Danh mục sản phẩm quốc tế khác (nhiều mức giá): Ole Henriksen, Aveda, Trilogy, Badger, ESPA, Pixi… có mặt Citrus tangerina/reticulata peel oil trong một số sản phẩm chăm sóc da/cơ thể/sunscreen mùi hương.
  (Lưu ý: mức nồng độ thường rất thấp với vai trò hương liệu.)

9) Định hướng phát triển & xu hướng

• Tận dụng phế phẩm nông nghiệp: khai thác peel oil theo chuỗi bền vững, chuẩn hoá lô-mẻ (fingerprint GC-MS) cho mỹ phẩm xanh.

• Hệ dẫn tiên tiến: vi nhũ tương/nanoemulsion/cyclodextrin để giảm kích ứng, tăng ổn định mùi và kiểm soát giải phóng.

• Đồng công thức “mùi + hiệu năng”: kết hợp reticulata peel oil (dầu hương) với actives làm sáng (AA2G, niacinamide) và chống oxy hoá (vitamin E/ferulic) trong khuôn khổ IFRA.

• Sàng lọc giống/chemotype: chọn chemotype có γ-terpinene/myrcene tối ưu cho mục tiêu cảm quan và an toàn.

10) Kết luận

Citrus Reticulata (Tangerine) Peel Oil là thành phần hương liệu thiên nhiên có giá trị cảm quan cao, đồng thời mang lại tác dụng hỗ trợ như chống oxy hoá, điều biến viêm và tiềm năng ức chế melanogenesis ở mức tiền lâm sàng. Trong mỹ phẩm, giá trị thực tế nằm ở trải nghiệm mùi hương tươi mát và đóng góp hỗ trợ khi được dùng đúng liều – đúng chuẩn IFRA – công thức ổn định. Không nên coi đây là hoạt chất điều trị chính cho nám/tăng sắc tố; thay vào đó, hãy dùng như thành phần hương/đi kèm với actives đã có bằng chứng lâm sàng mạnh.

---

11) Nguồn tham khảo

(Chỉ URL + tên tác giả/cuối URL, ưu tiên tạp chí/nguồn khoa học quốc tế)

1. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC6263269/ — Gao B.

2. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32957881/ — Ishfaq M.

3. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/34190766/ — Oliveira A.

4. https://www.scielo.br/j/bjb/a/hBJ565KPbjTm3zqJTzsrHPp/?format=html&lang=en — Oliveira A.

5. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC9607008/ — Li Y.

6. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10301132/ — Yang J.